سالمندی و تغییرات آن چگونه است؟

امروزه پیشرفتهای روزافزون بشر در علوم پزشکی موجب کاهش مرگ و میر و افزایش امید به زندگی و از طرف دیگر پایین آمدن باروری در میان جمعیت، موجب افزایش جمعیت سالمندان در سراسر جهان شده است. رشد تعداد افراد سالمند به قدری قابل توجه است که به عنوان انقلاب ساکت از آن یاد شده است. در حال حاضر براساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، سن بالاتر از 60 به عنوان نقطه برش شروع پدیده‌ی سالمندی پذیرفته شده است اما بر اساس یک تعریف قراردادی در بیشتر کشورهای توسعه‌یافته دنیا، سن بالاتر از 65 را به عنوان سالمند در نظر می‌گیرند. براساس تخمین‌های آماری، این جمعیت در سال 2025 به یک میلیارد و دویست و نه میلیون نفر افزایش پیدا می‌کند که نشان‌دهنده این مطلب است که هر 25 سال جمعیت این گروه دو برابر می‌شود. این آمارها از نظر جامعه‌شناسی، اقتصاد و بهداشت اهمیت زیادی دارد چرا که همزمان با افزایش طول عمر، ناتوانی‌ها و بیماری‌های متعدد زندگی افراد را تحت تاثیر قرار می‌دهد به طوری که 80 درصد افراد سالمند از انواع اختلالات جسمی‌و شناختی رنج می‌برند وهنوز هم علي‌رغم پيشرفت روزافزون علم پزشكي، سال‌هاي آخر زندگي همراه با بيماري و ناتواني است.
لازم به ذکر است که بیشتر شدن سن با تغییرات فیزیولوژیک زیاد در بدن انسان همراه است و در افراد سالمند این اتفاق آن‌ها را مستعد ابتلا به بیماری‌های مختلف می‌کند. از سوی دیگر وجود هر نوع بیماری مزمن بر تمام جنبه‌های سلامتی و کیفیت زندگی افراد به ویژه سالمندان تاثیر بسیاری دارد. از جمله مشکلات مرتبط به سلامت سالمندان مشکل بلع می‌باشد که می‌تواند عواقبی هم‌چون عفونت ریوی، از دست دادن آب بدن و سوءتغذیه برای آنان داشته باشد.

مشکل بلع در سالمندان به چه شکل است؟

سالمندی مرحله‌ای از زندگی انسان است که در آن بدن به خاطر تغییرات شرایط فیزیولوژیک، آسیب پذیر و افراد مستعد مشکلات سلامت مانند ترومای فیزیکی، ناتوانی‌های جسمی ‌و کاهش ظرفیت ذهنی می‌شوند. تغییرات فیزیولوژیکی وابسته به سن و شرایط سلامت، افراد سالمند را مستعد اختلالی به نام اختلال بلع یا دیسفاژی می‌کند. به دلیل تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع مشکلاتی نظیر مشکل در جویدن، ناتوانی در انتقال غذا به حلق، امکان وجود سرفه و خفگی در قبل‌ حین بعد از بلع، از دست دادن آب بدن، سوء تغذیه و ... بروز می‌یابند.

توصیف ماهیت اختلال بلع در سالمندان

سالمندان با نقص‌های آناتومیکی (ساختاری) یا فیزیولوژیک (عملکردی) در دهان، حلق، حنجره و مری ممکن است علائم و نشانه‌های اختلال بلع را تجربه کنند. تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع به این صورت است که با بالا رفتن سن، حجم و تون عضلات کاهش یافته و متعاقب آن عملکرد مناسب بافت‌های عضلات در اثر کاهش قدر و دامنه حرکتی مختل می‌شود. این تغییرات مرتبط با سن می‌تواند تاثیرات منفی بر عبور موثر مواد بلعیده شده از مجرای مشترک تنفس و تغذیه شود. انتقال مواد غذایی از ناحیه دهان به حلق و از حلق به مری به کندی صورت پذیرفته و در نتیجه این مشکلات، احتمال نشت مواد غذایی به دلیل تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع به سمت ریه وجود خواهد داشت. گیر کردن مواد غذایی در حفره حلق و دهان از دیگر موارد تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع خواهد بود. به شکلی که به دلیل آسیب عملکردهای حسی و حرکتی در ناحیه دهان و حلق مواد غذایی و مایعات یا حس نمی‌شوند و یا عضلات حلق توان انتقال موثر آن‌ها به مسیرهای بعدی ممکن را ندارد.

تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع در چه بیماری‌هایی بیشتر خود را نشان می‌دهد؟

اختلال بلع در سالمندان نتیجه واضح تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع است. با افزایش سن اختلال بلع را به دلیل بیماری‌های متنوع مغز و اعصاب، بیماری‌های داخلی، بیماری‌های سیستم تنفسی و بیماری‌های قلبی شاهد خواهیم بود. افت عملکرد بلع به علت بهم ریختن سیستم هورمون، الکترولیت‌های موثر بر عملکردهای حرکتی و عمکلرد هاضمه محتمل است. به دنبال نقص سیستم تنفسی و بهم ریختگی هماهنگی بلع و تنفس، شیوع اختلال بلع به شدت افزایش می‌یابد. اما مهمترین علت ابتلا به اختلال بلع با افزایش سن تغییرات فیزیولوژیک خود سالمندی و بیماری‌های مغز و اعصاب مرتبط به آن است.
 به دنبال تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع، علائم اختلال بلع در افراد مختلف پا به سن گذاشته مشاهده می‌شود. در غیاب مشکلات مغز و اعصاب ثابت شده علائم اختلال بلع در افراد ظاهر می‌شود. عمده علائم تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع به صورت سرفه حین غذا خوردن، بروز حالت خفگی در حین تغذیه، گیر کردن مواد غذایی در حلق و دهان و کم شدن مصرف مواد غذایی نمایان می‌شود. در افراد سالخورده و پیر یکی از مهمترین عملکردهای زندگی که کیفیت آن را حفظ می‌کند، غذا خوردن است که با تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع، دچار اختلال شده و سالمندان را بیش از پیش در معرض افسردگی قرار می‌دهد.
تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع در بیماری‌های مغز و اعصاب بیشتر از سایر موارد خواهد بود. در نظر داشته باشید که شیوع اختلال بلع در بیماری‌های مرتبط به مغز و اعصاب خارج شده از آن بیشتر از سایر گروه‌ها می‌باشد. سن فاکتور بسیار مهمی در ابتلا به بیماری‌های مغز و اعصاب است. با افزایش سن فرد بیش از دوره جوانی در معرض بیماری‌هایی نظیر سکته مغزی، تومورها، بیماری‌های پیشرونده (نظیر پارکینسون، ALS)، دمانس و ... خواهد بود. بنابراین مهمترین تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع از طریق در معرض قرارگرفتن بیماری‌های مغز و اعصاب قابل توجیه است.
اختلال بلع در سالمندان در مواردی مانند اختلال بلع دمانس و اختلال بلع در آلزایمر به بیشترین شیوع خود می‌رسد. شیوع اختلال بلع در سالمندان در مطالعات متعددی تحت بررسی قرار گرفته است. مطالعات معتبر از شیوع اختلال بلع با میزان 50 درصدی حمایت می‌کنند. اختلال بلع در آلزایمر و دمانس به صورت فراموش کردن بلع و کاهش جریان هدایت عصبی بلع است. تاثیر افت عملکرد شناختی که در مطالعات مختلفی اثبات شده است در بیماران مبتلا به دمانس و زوال عقل مهمترین تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع است.

درمان اختلال بلع سالمندان چگونه انجام می‌شود؟

درمان اختلال بلع سالمندان با شناسایی علت بروز علائم اختلال بلع قابل انجام است. تیپیک درمان‌های بیماران مبتلا به اختلال بلع دمانس و اختلال بلع در آلزایمر با تقویت حس و حرکت از طریق دستگاه و مانورهای دستی و تمرین و هچنین درمان‌های شناختی خواهد بود. مطالعات مختلفی در مورد تاثیر تحریک‌های حسی داخل دهانی انجام شده و تاثیر محدود آن در برخی از بیماران تحت تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع قید شده است. 
بیماری‌های مغز و اعصابی که از طریق تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع اثرگذار هستند، علاوه بر درمان‌های پزشکی و دارویی نیازمند بررسی مولفه‌های حسی و حرکتی دخیل در عملکرد بلع هستند. با شناسایی مولفه‌های مختل، درمان اختلال بلع در گروه بیماری‌های مغز و اعصاب با استفاده از الکتروتراپی، بایوفیدبک، درمان تقویت حرکات دهانی، اصلاح حرکت و ... مقدور خواهد بود.
در صورت عدم شناسایی عامل واحدی برای بروز علائم اختلال بلع در افراد سالمندان، بروز اختلال بلع صرفا تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع است. بنابراین تقویت بلع از طریق تمرین مهمترین روش درمان اختلال بلع سالمندان است. آگاه کردن فرد از عوامل بروز اختلال بلع، تغییر رژیم غذایی و پوزیشن تغذیه بیمار هم منجر به کاهش علائم اختلال بلع در آن‌ها خواهد شد.

نتیجه‌گیری

تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع در گروه سالمندان و افراد پا به سن گذشته در مطالعات مختلف افت عملکرد فیزیولوژیک مرتبط به سالمندی و یا بیماری‌های ناشی از افزایش سن عنوان شده است. اختلال بلع در آلزایمر، اختلال بلع پس از سکته مغزی، اختلال بلع دمانس و سایر انوع بیماری‌های نورولوژیک مثال‌هایی از بیماری‌های شایع ناشی از افزایش سن و پیر شدن هستند. همچنین تاثیر افزایش سن بر عملکرد بلع در عدم حضور مشکلات نورولوژیک و صرفا با سالمند شدن بیمار هم ثابت شدن است. اختلال بلع ناشی از تمامی موارد ذکر شده در قسمت فوق قابل درمان و مدیریت است. گفتاردرمانگر فعال در زمینه تخصصی بلع به شما در بهبود علائم اختلال بلع و رهایی از خطرات متعاقب اختلال بلع کمک خواهد کرد. اینجا در گروه ایران مد اس ال پی متبحرترین درمانگران اختلال بلع را کنار هم جمع کرده ایم. با ثبت درخواست مشاوره مشکل بلع بیمار خورد را به صورت الکترونیک بررسی کنید.