تومورهای ساقه مغز چه هستند و چگونه به عمل بلع در انسان مرتبط می‌شوند؟

به رشد بی‌رویه سلول‌های بدن انسان تومور گفته می‌شود. حال اگر این رشد بی‌رویه در منطقه ساقه مغز و در سلول‌های اطراف آن رخ دهد با عنوان تومورهای ساقه مغز شناخته می‌شوند. تومورهای ساقه مغز بر روی عملکردهای حیاتی انسان مانند بلع و تنفس تاثیر گذار هستند. بزرگ شدن تومورهای ساقه مغز نقش مراکز کنترل کننده ی عملکرد بلع را مختل می کنند و با مرور زمان منجر به رخداد علائم اختلال بلع می شوند. در جراحی تومورهای ساقه مغز این ضایعه ها خارج می شوند و براساس اینکه اندازه ضایعه در چه حدی باشد، طیفی از علائم اختلال بلع ممکن است دیده شود. بنابراین بروز و نوع علائم اختلال بلع در جراحی ساقه مغز وابسته به اندازه و جایگاه ضایعه و یا تومور در ساقه مغز می باشد. ارزیابی و درمان اختلال بلع در جراحی تومورهای ساقه مغز بسیار مهم است و از رخداد آسپیراسیون (ورود مواد غذایی به ریه) و عفونت های ریوی جلوگیری خواهد کرد. گفتاردرمانگر متخصص در درمان اختلال بلع نقش ارزیابی و درمان اختلال بلع در جراحی ساقه مغز را برعهده دارد و بعد از پروسه جراحی تومورهای ساقه مغز به بررسی علائم و درمان اختلال بلع می پردازد.

نقش ساقه مغز در کنترل عمل بلع چگونه است؟

فعالیت بلع انسان توسط یکسری مدارهای عصبی ساقه مغز و رفلکس های محیطی کنترل می شود. عمل بلع انسان دو عملکرد حیاتی حرکت دادن غذا از حفره دهان به معده و حفاظت از دستگاه تنفسی فوقانی (جلوگیری از ورود مواد غذایی به ریه) را برعهده دارد. 
فرایند بلع انسان دارای سه مرحله متوالی دهانی، حلقی و مروی می باشد که توسط مراکزی در ساقه مغز کنترل می شوند. فعالیت هماهنگ این سه مرحله بلع تقریبا توسط 48 جفت عضله انجام می شود. فعالیت این عضلات توسط سیستم عصبی که شامل ساقه مغز، قشر مغز و اعصاب جمجمه ای است، مدیریت می شود. فعالیت اعصاب جمجمه ای مربوط به عمکلرد بلع توسط جایگاه بلع در ساقه مغز تنظیم می شود. یکسری از شاخه های اعصاب جمجمه ای پیام های مربوط به نواحی دهان، حلق و مری را به سمت مرکز کنترل بلع در ساقه مغز هدایت می کنند. دیگر شاخه های اعصاب جمجمه ای پیام های ساقه مغز را به سمت عضلات مربوط به عملکرد بلع هدایت می کنند و منجر به فعالیت هماهنگ شده جفت عضلات برای عملکرد بلع می شوند. بطور کلی هنگامی که غذا در دهان و حلق جریان پیدا می کند گیرنده های حسی موجود در این نواحی تحریک می شوند و اطلاعات از طریق اعصاب مغزی به مراکز کنترلی بلع منتقل می شوند و سپس حرکات متوالی بلع توسط مجموعه ای از نورون های حرکتی و عضلات راه اندازی می شود.

اختلال بلع در جراحی ساقه مغز چگونه اتفاق می افتد؟

 اختلال بلع در جراحی ساقه مغز به دلیل ایجاد آسیب به بافت ساقه مغز یا مراکز عصبی اتفاق می افتد. آسیب به مراکز کنترل بلع در ساقه مغز منجر به فعالیت ناهماهنگ سیستم عصبی - عضلانی عملکرد بلع می شود. در این وضعیت بیمار مبتلا به اختلال بلع حتی ممکن است در بلع بزاق دهان مشکل داشته باشد. وجود تومورهای ساقه مغز در مراکز کنترل عملکرد بلع باعث ایجاد اختلال در مسیرهای کنترلی بلع دهانی – حلقی می شود و بیمار قادر به بلعیدن مواد غذایی و حتی بزاق دهان نخواهد شد. در این بیماران تومورهای ساقه مغز براساس تشخیص متخصص جراح مغز و اعصاب تحت جراحی مغز قرار می گیرند. 
در جراحی تومورهای ساقه مغز ضایعه های تومور خارج می شود. در این پروسه ممکن است جایگاه های کنترلی بلع دهانی – حلقی و اعصاب جمجمه ای (غالبا اعصاب زوج 9و 10) دچار آسیب شوند. در جراحی تومورهای ساقه مغز اختلال در عملکرد دو عصب زوج 9  (زبانی- حلقی) و 10 (واگ) ممکن است با رخداد عوارض و  مرگ و میر بعد از جراحی همراه باشد. آسیب به این اعصاب جمجمه ای باعث ایجاد اختلال بلع و آسیب رفلکس های محافظتی مانند سرفه می شود. بنابراین آسیب به مراکز کنترلی بلع در ساقه مغز و هم چنین آسیب به اعصاب زوج 9 و 10 منجر به ایجاد اختلال بلع و فلج تارهای صوتی می شود. 
اختلال بلع در جراحی ساقه مغز یکی از عارضه هایی است که ممکن است زندگی فرد را در معرض تهدید قرار دهد. بنابراین باید بعد از پروسه ی جراحی تومورهای ساقه مغز عملکرد بلع بصورت بالینی و دستگاهی تحت ارزیابی و درمان قرار گیرد تا اینکه از رخداد آسپیراسیون (ورود مواد غذایی به ریه) و عفونت ریه جلوگیری شود.

اختلال بلع در جراحی ساقه مغز چه علائمی دارد؟

 اختلال بلع در جراحی ساقه مغز می تواند اثرات جدی بر روی سلامتی و کیفیت زندگی بیمار داشته باشد. اختلال بلع در جراحی ساقه مغز براساس جایگاه و اندازه ضایعه در ساقه مغز بصورت طیفی از علائم دیده می شود. در صورتیکه آسیب به بافت ساقه مغز وسیع باشد، نشانه ها و علائم اختلال بلع شدیدتر خواهند بود. در بیمارانی که تحت جراحی تومورهای ساقه مغز قرار می گیرند، بسته به اینکه جایگاه ضایعه در کدام قسمت ساقه مغز است، نوع اختلال بلع نیز متفاوت خواهد بود. نشانه های اختلال بلع در قسمت پایینی ساقه مغز (بصل النخاع) و قسمت بالایی ساقه مغز (پل مغزی) متفاوت است و شامل تقسیم بندی زیر هستند.
در صورتیکه آسیب در قسمت پایینی ساقه مغز باشد،  نشانه های اختلال بلع به شکل زیر دیده می شوند:

• اختلال در عملکرد کنترل مرحله دهانی با علائمی مانند ناتوانی در شکل دادن لقمه و بیرون ریختن غذا از دهان بیمار
• آسیب در شروع مرحله حلقی بلع با علائمی همچون آسپیراسیون، غل غل گردن غذا در گلو و خس خس قفسه سینه
• کنترل عصبی – حرکتی ضعیف در مرحله حلقی بلع با علائمی همچون احساس خفگی حین بلعیدن
• گیرکردن غذا در گلو و یا شکایت باقی ماندن غذا در گلو

در صورتیکه آسیب در قسمت بالایی ساقه مغز باشد نشانه های اختلال بلع به شکل زیر دیده می شوند:

• افزایش تونوسیته شدید عضلات درگیر در بلع با علائمی همچون طول کشیدن زمان غذا خوردن
• فقدان مرحله حلقی بلع با علائمی همچون نفوذ غذا و آب به سمت ریه
• فلج اسپاستیک یکطرفه دیواره حلق با علامت گیر کردن غذا در گلو و پریدن آب و غذا در گلو
• محدودیت حرکتی حنجره برای بلع با علامت خالی نشدن حلق از غذا
• خشنی صدا
• تجمع بزاق دهان در حلق

 بطورکلی در بیماران با جراحی تومورهای ساقه مغز بیماران غالبا از گیرکردن غذا در گلو و یا عدم توانایی در بلع بزاق دهان شکایت دارند. دراین بیماران شایع ترین علائم اختلال بلع در جراحی ساقه مغز که در ارزیابی های بالینی و مشاهده بیمار بدست می آید، شامل موارد کلی زیر هستند:

• این بیماران ممکن است در بلعیدن بزاق دهان ناتوان باشند و بطور مداوم مجبور به تخلیه بزاق دهان هستند.
• برخی از بیماران در بلعیدن برخی از بافت های غذایی (به عنوان مثال غذاهای سفت یا نان) و یا مایعات دچار مشکل هستند.
• سرفه های مکرر و علائم خفگی. این بیماران ممکن است در حین تغذیه دهانی بطور مداوم علائم سرفه و گیر کردن غذا در گلو را داشته باشند.

 ارزیابی و درمان اختلال بلع در جراحی ساقه مغز توسط چه متخصصی انجام می شود؟

اختلال بلع در جراحی ساقه مغز از عارضه های شایع بعد عمل جراحی است. عدم ارزیابی و درمان به موقع اختلال بلع در این بیماران منجر به رخداد آسپیراسیون (ورود مواد غذایی به ریه) و عفونت ریه می شود. ارزیابی دقیق اختلال بلع در بیماران با سابقه ی جراحی تومور های ساقه مغز منجر به شناسایی نشانه ها و علائم اختلال بلع می شود و در نتیجه از رخداد آسپیراسیون و عفونت ریه جلوگیری خواهد کرد. ارزیابی اختلال بلع در جراحی ساقه مغز بصورت بالینی و دستگاهی است. ارزیابی و درمان اختلال بلع در جراحی ساقه مغز توسط گفتاردرمانگر متخصص در حیطه بلع درمانی انجام می شود. متخصص بلع درمانی با استفاده از داده های ارزیابی شدت اختلال بلع را تشخیص می دهد و سپس براساس شدت اختلال بلع نوع تغذیه (تغذیه از طریق دهان، لوله بینی (NG)  و لوله معده (PEG)) را برای بیمار انتخاب می کند. بعد از فرایند ارزیابی و تشخیص شدت اختلال بلع مسیر درمان مشخص می شود. درمان اختلال بلع در جراحی ساقه مغز توسط درمان های رایج اختلال بلع و درمان های نوین مانند الکتروتراپی انجام می شود.

 درمان اختلال بلع در جراحی ساقه مغز چقدر طول می کشد؟

اختلال بلع در جراحی ساقه مغز بصورت طیفی از علائم خفیف تا شدید ظاهر می‌شود. در برخی موارد، اختلال بلع بعد از جراحی تومورهای ساقه مغز در طی چند هفته یا چند ماه در مرحله بستری در بیمارستان / بخش توانبخشی بهبود می یابد، در حالی که در برخی دیگر ممکن است علائم اختلال بلع ادامه یابد و نیاز به درمان و مدیریت طولانی مدت دارد. بنابراین درمان اختلال بلع در بیماران با سابقه های تومورهای ساقه مغز وابسته به وسعت آسیب جراحی مغز دارد. در صورتیکه مراکز کنترلی بلع در ساقه مغز آسیب شدید داشته باشند، امکان برگشت عملکرد بلع در کوتاه مدت امکان پذیر نمی باشد و نیاز به درمان طولانی مدت است.

نتیجه گیری

اختلال بلع در جراحی  ساقه مغز از عارضه های شایع است که در بیماران بعد از جراحی دیده می شود. بیماران با تومور های ساقه مغز بعد از پروسه ی جراحی مغز علائم مختلفی از اختلال بلع را نشان می دهند. شایع ترین علائم اختلال بلع در این بیماران ناتوانی در بلع بزاق دهان، ناتوان در نوشیدن مایعات و یا خوردن غذا های سفت و علائم سرفه و خفگی حین غذا خوردن و یا نوشیدن مایعات هستند. این بیماران بطور مکرر از گیر کردن غذا در گلو نیز شکایت دارند. ارزیابی دقیق و درمان اختلال بلع بعد از مراحل اولیه جراحی تومورهای ساقه مغز از رخداد آسپیراسیون و عفونت ریه جلوگیری خواهد کرد. در این پروسه ارزیابی و درمان اختلال بلع توسط گفتاردرمانگران متخصص در زمینه اختلال بلع انجام می شود.

منبع:

Swallowing evaluation and treatment, Book by J A Logemann